Drie bedrijven (Google, Amazon en Microsoft) bezitten samen 70% van de Europese cloudmarkt . Europese aanbieders hebben elk ongeveer 2%. Dat is niet alleen een marktcijfer. Het is een machtsverhouding die doorwerkt in de vraag wie er feitelijk toegang heeft tot de data van Nederlandse overheidsorganisaties en onder welk recht. Het kabinet heeft besloten dat dit anders moet. In een notitie die in juni 2026 werd gepubliceerd door het Ministerie van Binnenlandse Zaken, legt het NDS Cloud-programma uit hoe de overheid een eigen soevereine clouddienst gaat bouwen. Het document is concreet: een tijdlijn, een gekozen scenario, een technische aanpak en eerlijke erkenning van de uitdagingen.
De risico's van de huidige afhankelijkheid zijn niet abstract. Amerikaanse wetgeving (de CLOUD Act, FISA sectie 702 en Executive Order 12333) geeft Amerikaanse autoriteiten de mogelijkheid om bij Amerikaanse bedrijven gegevens op te vragen, ook als die gegevens in Europa staan. En het blijft niet bij theorie: het faillissement van de Amsterdam Trade Bank werd mede veroorzaakt door de doorwerking van Amerikaanse sancties. En de afsluiting van de e-mail van de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof door een beslissing van een Amerikaans bedrijf toonde aan dat digitale afhankelijkheid een directe bedreiging kan vormen voor de uitoefening van publieke taken.
Om te kunnen beoordelen hoe soeverein een clouddienst werkelijk is, hanteert de Nederlandse overheid het EU Cloud Sovereignty Framework als maat van soevereiniteit. Dit Framework meet soevereiniteit aan de hand van de Sovereignty Effectiveness Assurance Levels, kortweg SEAL . Het raamwerk is ontwikkeld door de Europese Commissie en loopt van SEAL0, geen soevereiniteit, volledig onder controle van niet-EU-partijen, tot SEAL4, volledige digitale soevereiniteit: technologie en exploitatie volledig onder EU-controle, geen kritieke buitenlandse afhankelijkheden .
Dit raamwerk is nuttig ver buiten de overheid. Het maakt het mogelijk om concreet te beoordelen wat een leverancier die zichzelf "soeverein" noemt feitelijk biedt. Een dienst die op Nederlandse servers draait maar beheerd wordt door een Amerikaans bedrijf, haalt waarschijnlijk SEAL1 of SEAL2 niet meer. En een organisatie die SEAL3 nodig heeft voor een bepaalde applicatie, heeft ook een cloudleverancier nodig die tenminste SEAL3 behaalt.
Na een open marktdialoog met 69 partijen en onderzoek door Gartner heeft de overheid gekozen voor het meest ambitieuze scenario: het bouwen van een volledig nieuwe, centraal aangestuurde soevereine clouddienst. Niet moderniseren wat er al is — dat zou de oude afhankelijkheden meeslepen. Geen louter regiemodel waarbij anderen bouwen. Dat geeft onvoldoende controle. Maar een nieuwe dienst, gebouwd op open source-technologie, gehuisvest in de bestaande overheidsdatacentra, met het intellectueel eigendom bij de overheid .
De tijdlijn is concreet. Ruim voor het einde van 2026 wordt de lopende Proof of Concept geëvalueerd. Eind 2026 moeten de eerste pilot-applicaties in productie draaien. In 2027 starten de eerste migraties. En in de periode 2028-2030 vindt de opschaling naar overheidsbrede schaal plaats.
De opbouw van een overheidsbrede soevereine clouddienst heeft directe gevolgen voor de markt. Voor bedrijven die diensten leveren aan de overheid verandert het inkooplandschap: de SEAL-niveaus worden onderdeel van aanbestedingseisen, open source-standaarden worden de norm, en leveranciers die niet aan de soevereiniteitscriteria voldoen vissen achter het net. Voor bedrijven die zelf nadenken over hun digitale soevereiniteit biedt het SEAL-raamwerk een bruikbare meetlat om hun eigen situatie te beoordelen en hun cloudkeuzes te verantwoorden aan bestuurders, toezichthouders of klanten.
Heeft u vragen over de juridische aspecten van cloudinkoop, AVG-compliance, aanbestedingsrecht of contractuele bescherming bij IT-overeenkomsten? Neem dan contact op met Natascha van Duuren, partner en advocaat IT, Privacy & Cybersecurity.
Wilt u maandelijks een overzicht ontvangen van onze nieuwste juridische updates en blogartikelen? Schrijf u dan in voor onze nieuwsbrief.
